Zdzisław Beksiński urodził się 24 lutego 1929 r. w Sanoku. W latach 1947- 52 studiował na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej. Dzięki nakazowi pracy, jaki obowiązywał absolwentów studiów politechnicznych, znalazł się najpierw w Szczecinie, potem w Krakowie, Rzeszowie, wreszcie w rodzinnym Sanoku. Architekturę porzucił na zawsze, gdy przekonał się, że lepiej w życiu robić to, co się chce, niż to, czego się nie chce. Tym drugim zajęciem, które go naprawdę zaczęło pasjonować, była sztuka.

Najpierw była fotografia. Zaczął się nią poważnie zajmować od ukończenia studiów. Szybko zdobył uznanie i rozgłos wśród profesjonalistów. Został członkiem Związku Polskich Artystów Fotografików, miał też wiele wystaw. Traktował Beksiński materię fotograficzną odmiennie niż większość artystów. Mniej interesował go sam fotografowany przedmiot, a bardziej okoliczności "psychiczne" towarzyszące i przedmiotowi, i temu, który go fotografował. Wiele z tych dzieł to abstrakcje wyprowadzone z materii rzeczywistego świata. Nawet
w "naturalistycznych" kompozycjach konkretne przedmioty traktował Beksiński bardziej jako pretekst niż obiekt sam w sobie. Beksiński zestawiał na przykład - na zasadzie kontrastu - faktury ciał (np. twarz dziecka i staruszki); od materii w stanie czystym, naturalnym - wolał stan, w którym ulegała ona zniszczeniu (dziecięce lalki połamane bądź pogruchotane).

Z tej wczesnej twórczości, do której Beksiński nigdy już nie wrócił, nasuwa się wniosek istotny dla osobowości artysty: jego specyficzny stosunek do rzeczywistości. Otóż nigdy nie był jej Beksiński tak blisko, jak wówczas. Fotografia to wszak wizerunek realnego świata. Tymczasem właśnie ów świat był Beksińskiemu całkowicie obcy. Liczył się jedynie świat przetworzony - i to bardzo mocno - przez osobowość artysty. Owo "zniekształcenie" grało tu główną rolę, ów moment pośrednictwa, gdy człowiek, artysta, mógł ingerować w realność czasu i przestrzeni. Fotografia musiała pociągać Beksińskiego swoją sztucznością, "chemicznością", jakby nienaturalnością w stosunku do tradycyjnych sposobów przedstawiania w sztuce. Ujemną jej stroną była właśnie konieczność odwoływania się do rzeczywistości obiektywnej, naturalnej. A naturalności, realności jako takiej Beksiński po prostu nie znosił. Ta właśnie cecha zadecydowała w dużej mierze o charakterze jego sztuki. Równolegle z fotografią Beksiński rysuje. Są to przeważnie wykonane pastelami kompozycje ekspresjonistyczne, z elementami postaci ludzkich, zdeformowanych i przetworzonych artystycznie nieraz tak daleko, że sprawiają wrażenie struktur na poły abstrakcyjnych. Tym bardziej, gdy pojawiają się elementy mechaniczne wkomponowane w głowy czy postacie. Bogactwo użytych środków plastycznych - Beksiński próbuje także tempery - ujawnia wielostronne możliwości kształtowania materii przez tego "amatora" debiutującego przecież na nowym dla siebie terenie. Beksiński, praktycznie odizolowany w swoim Sanoku od życia środowiska artystycznego, nie pozostał przecież głuchym i ślepym maniakiem skupionym wyłącznie na doskonaleniu rzemiosła. Była połowa lat pięćdziesiątych, okres odwilży politycznej. Sztuka, zdominowana dotąd przez doktrynę socrealistyczną, zaczyna wyzwalać się z pancerza nakazów i zakazów. Nowiny ze świata artystycznego szybko opanowują podatne środowisko polskie. Młodzi malarze, w tym nazwiska tak dziś wybitnie, jak Andrzej Wróblewski czy mieszkający od wielu lat w Paryżu Jan Lebenstein, proponują malarstwo ekspresyjne, o bogatej kolorystyce i fakturze, niekiedy wyraźnie odwołujące się do tendencji abstrakcjonistycznych. Beksiński, który tych dzieł nie widział, ale jak wszyscy dotknięty był wspomnianym "duchem czasu", stał się na jakiś czas zdecydowanym rzecznikiem tych przemian.

To poddanie się tej swoistej modzie widoczne jest może najbardziej w dziełach powstałych na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, a także na początku sześćdziesiątych. Pojawiają się wtedy kompozycje czysto abstrakcyjne, realizowane różnymi technikami plastycznymi: rysunkiem, obrazem, reliefem ze sztucznych tworzyw oraz drutu i blachy, a także rzeźbami i płaskorzeźbami z gipsu. Beksiński próbuje różnych form i materiałów, zgodnie z wymaganiami epoki, ale i zgodnie z wewnętrznymi predyspozycjami. Obrazy z blachy i drutu, podobnie jak reliefy gipsowe, są abstrakcyjne w formie, ale ekspresjonistyczne w fakturze. Artysta, który nie znosił abstrakcji geometrycznej, dokonuje tu cudów technicznych w zagęszczaniu i komplikowaniu materii plastycznej. Blachy i druty trawi kwasami, wypala, wykuwa, platynuje i szlifuje, tak że nabierają niezwykłej gęstości. Ponieważ obrazy te budowane są warstwowo, płaskorzeźbiarsko, uzyskuje efekty tak wielostronne, że dzieła te da się czytać wręcz literacko. Krytycy zazwyczaj dostrzegają w tych półprzestrzennych obrazach wizerunki zbombardowanych miast, pejzaże zagłady i zniszczenia. W atmosferze jeszcze bliskiej niedawno zakończonej wojnie reakcje takie nie dziwią, chociaż sam artysta bynajmniej sensów takich we własnych dziełach nie programował. Rok 1967 : Beksiński zaprezentował na wystawie w Warszawie dzieła, które już trwale będą się kojarzyć z jego nazwiskiem. Zaskakują one zarówno formą plastyczną, jak tematami. Są to bowiem rysunki prawie bez wyjątku określane jako " erotyczne", przy czym erotyzm ich jest ostry, agresywny, biologiczny. Ba, ocierają się niemal o pornografię. Jest w nich jednak coś, co nie pozwala na zbyt jednoznaczne kwalifikacje. Coś, co wręcz odwraca uwagę w inną stronę: specyficzne potraktowanie ludzkiego ciała.

Postaci przedstawiane przez Beksińskiego znajdują się mianowicie w stanie rozkładu cielesnego: tkanka odchodzi od kości, te prześwitują spod zetlałej skóry, skóra z kolei sprawia wrażenie łuszczącej się i odpadającej. Ale to nie wszystko. Beksiński, jakby mało mu było efektu, skórę tę miejscami upodabnia do pajęczyny, która oddziela się już od swojej nosicielki, żyjąc odrębnym życiem przedmiotu dodanego. Podobnie żyły i naczynia krwionośne, czasem obnażone, czasem tylko wyraziście rysujące się pod skórą: upodabniają się do sznurków wiążących niekiedy postaci ze sobą w sposób dosłowny. W latach 1965- 66 zgłębia Beksiński technikę olejną. Długo opanowuje tę metodę malowania, chcąc i tu osiągnąć , jak we wszystkim, czym się zajmuje, maksymalną biegłość. Dopiero po pięciu latach, w 1970, decyduje się na pokazanie swoich prac olejnych w Galerii Współczesnej w Warszawie. Wystawa ta i następna, na przełomie lat 1972 i 1973, robi ogromne wrażenie na publiczności, teraz dopiero poznającej "pełnego" Beksińskiego. Również środowisko artystyczne przyjmuje malarza sanockiego jako "prawdziwego artystę", choć nadal jego sztuka wzbudza kontrowersje, dzieli ludzi na bezkrytycznych zwolenników i pełnych niechęci przeciwników. Nie pozostawia jednak nikogo obojętnym - i to już jest zwycięstwo. W 1978 odbywa się w Krakowie, w Teatrze STU, przedostatnia wielka wystawa obrazów Zdzisława Beksińskiego. Ostatnia tego typu - ze zbiorów własnych - odbyła się w 1981 r. w warszawskiej Galerii A. i B. Wahl. Od tego czasu artysta zrywa z publiczną prezentacją swoich prac, nie widząc większego sensu w takiej formie rozpowszechniania własnej sztuki. Kto się Beksińskim interesuje naprawdę, zawsze znajdzie sposób na obejrzenie obrazów, choćby w Muzeum w Sanoku, gdzie jest ich zgromadzona duża i reprezentatywna liczba, stale przez artystę uzupełniana. Od roku 1974 Beksiński maluje wyłącznie obrazy. Zazwyczaj techniką olejną, choć od jakiegoś czasu odkrył też korzyści posługiwania się akrylem.

Dla postronnego i przypadkowego obserwatora nie będą się zapewne różnić wiele od siebie. Ktoś, kto zechciałby jednak wnikliwiej przyjrzeć się drodze twórczej malarza, odkryje wyraziste ślady np. doskonalenia techniki, sprawniejszego formowania świata przedstawionego. Ale ten wniosek będzie zawsze do obrony: Beksiński maluje wciąż prawie to samo i prawie tak samo. Są to mianowicie, naprzemiennie powracające w różnych odstępach czasu, niemalże stałe motywy: głów bądź postaci obleczonych łuszczącą się skórą-pajęczyną, twarzy z profilu w hełmach kutych w najprzeróżniejsze wzory, biblijnych Ukrzyżowań, płonących domów- katedr, obiektów lecących w powietrzu, trupiopodobnych stworów pełzających po ziemi, hieratycznie usadowionych postaci "królów" udrapowanych w fantastyczne szaty, pejzaży morskich bądź łąkowych z motywami pojedynczych drzew, nagrobków lub postaci usadowionych na krześle. Są to oczywiście dziesiątki motywów innych, powtarzających się rzadziej bądź pojawiających się tylko raz, jako dopełnienie bardziej częstotliwych. Jest jednak niewątpliwie tak, i potwierdzi to każdy znający choćby kilka obrazów, że pędzel Beksińskiego krąży niemalże po stałych orbitach.

Na pierwszy rzut oka wygląda tak, jakby twórczość Beksińskiego była dziełem trzech co najmniej artystów; są tu reliefy o wyszukanej materii i postrzępionych profilach; delikatne rysunki prowadzone cienką, pajęczą kreską - oraz heliografie, obrazy i rzeźby, w niektórych powtarza się motyw głowy ludzkiej, sprowadzonej do najprostszych kształtów, kojarzącej się nieodparcie z czaszką. Można by wymienić także uderzająco różne jeszcze figury spiczaste, spawane z płyt żelaznych, można by wymienić eksperymenty fotograficzne. Zastanawiające zjawisko, jeśli wspomnimy innych współczesnych malarzy i rzeźbiarzy, gotowych często dla jednolitości dzieła i konsekwencji drogi twórczej powtarzać całymi latami repliki tej samej pracy. Artysta tan ma rzadką odwagę angażowania się w coraz to nowe sprawy, odwagę kategorycznego zrywania z jakimś ciągiem poszukiwań formalnych. Nigdy nie zadowala go naszkicowanie propozycji, zasygnalizowanie pomysłu: za każdym razem angażuje się w sposób poważny, powiedzmy nawet - solidny. Przystępuje do pracochłonnych realizacji w materiale, wykonuje rzecz starannie, cierpliwie przechodząc przez kolejne fazy narzuconych samemu sobie procederów...